Jedziesz w gościnę? Zabierz swoją łyżkę!

O ile w domach szlacheckich talerzy, pucharów czy półmisków nie brakowało, to skąpo było ze sztućcami. Uważano bowiem, że każdy gość powinien przywieźć je ze sobą. Bardziej wytworni wozili te przybory w ozdobnym futerale, inni nosili chociażby łyżkę za cholewą. Jan Stanisław Bystroń pisze o zdziwieniu cudzoziemców, którzy jako jedyni otrzymywali noże i widelce, gdy natomiast Polacy wozili je ze sobą. Dopiero za czasów saskich niektóre domy magnackie zaczęły wprowadzać zwyczaj kładzenia gościom noży i widelców obok talerza.

Jeszcze pod koniec XVIII wieku w przeciętnym dworze szlacheckim, wedle świadectwa Jana Duklana Ochockiego, nie było więcej nad jaki tuzin łyżek i sztućców srebrnych, i to chowano w kolbuszowskim biurku pod kluczem jegomościowym od gościa. Dla pana i pani były sztućce osobne, uprzywilejowane, reszta stołowników domowych, nawet ksiądz kapelan, jedli łyżkami blaszanymi. Łyżka była więc czymś bardzo osobistym. Kogo tylko było stać, sprawiał sobie łyżkę srebrną i troskliwie jej pilnował.

Łukasz Gołębiowski (1773-1849) natomiast wspomina: Chleb na talerzu przykryty był serwetą maleńką; kładziono łyżkę tylko, bez noża i widelca, każdy je bowiem ze sobą przynosił. Na łyżkach bywały napisy, to stosujące się do tego, ażeby powściągać od kradzieży, to zawierające ogóle prawidła. Do najbardziej znanych należą m.in. tak: Pamiętaj człowiecze – że cię niedługo na świecie; Mnie kto skryje – bardzo mój pan bije; Nie przebierać, gdy coć dadzą, kiedy cię za stół posadzą.

Na wsiach widelców i noży w zasadzie nie znano. Posiłki spożywano albo rękoma albo drewnianą łyżką ze wspólnej misy. Sztućce w dzisiejszym rozumieniu rozpowszechniły się na polskiej wsi dopiero w XX wieku…

Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska. Warszawa 1972.

Jan Stanisław Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. t. 2. Warszawa 1976.